A ÁLXEBRA DO MEDO

Diogo Tabuada

Category: Anti-psiquiatría

O país máis feliz do mundo

Ildefonso era aspirante a alcalde na miña vila. Era sensato, intelixente, discreto e moi boa persoa. Gostaba de tocar a guitarra e era amante da tuna. Non era propiamente un revolucionario, mais dicía cousas que aos votantes do cacique non agradaban moito. Facía bodas civís e, ademais, era enfermeiro. Quería que a igrexa pagase o imposto de bens inmobles. Quería que os veciños soupesen qué se facía cos seus cartos. Quería algo semellante a almas decentes no poder. Quería algo semellante a algo o máis semellante posible a unha democracia. El cría, por suposto, que era unha alma decente. A min parecíamo.

Eu quería moito a Ildefonso; tiña un sorriso que non movía moito os beizos. Era un sorriso de gorxa con ton grave e suave que facía vibrar o seu tórax e empurraba aos seus ombreiros cara arriba e cara abaixo, coma se tivese un resorte metálico dentro do corpo. Nunha ocasión levounos no seu coche a Santiago de Compostela, á asamblea da asamblea post-asamblearia re-constituínte da undécima variante do nacionalismo galego. En chegando á capital, sacou do seu casaco 6 papeletas, tantas como persoas íbamos no coche, e díxonos : – “mirade, estes son “os nosos”, botádelle un ollo e votádeos se queredes” -.O se queredes non o dixo con moita convicción.

Nas asambleas nacionais post-asamblearias re-constituíntes das décimas, undécimas ou decimosegundas variantes do nacionalismo galego máis ou menos revolucionario había de todo. Había parroquianos de toda a vida armados con empanadas de carne de coello e viño ácedo. Había universitarios con hormonas máis ou menos descontroladas armados até os miolos de pins, bandeiras e camisolas con frases super-ocorrentes e super-autóctonas : Eu nunca serei “yo”. A soberanía é o único camiño. A loita é o único camiño. A “luta” é o único caminho. Contra o capital, soberanía nacional. Na Galiza, só en galego, e un longo etcétera. Había moitas empresas de merchandishing que producían esa fraseoloxía super-ocorrente e super-autóctona. Había mestres de escola, universitarios, xornalistas, intelectuais, liberados sindicais demasiado liberados, enfermeiros, feministas a tempo parcial e completo, comerciantes das clases medias e baixas, activistas de todo con contrato indefinido.. e un longo etcétera, todos eles unidos, sempre, polo fío común dunha lingua que disque estaba a piques de desaparecer.

Sempre que algo estaba a piques de desaparecer na Galiza, a lingua, a cultura, a memoria, o territorio, a fauna, a flora, o patrimonio, a conciencia de clase, a conciencia nacional, algunha montaña, algún río, o arroz con bogavante, os berberechos ou os percebes, existía sempre unha manifestación que declamaba dramáticamente contra a desaparición integral da Galiza e dos galegos. Misteriosamente, ningunha destas cousas chegou a desaparecer de todo e empeñábanse en existir, tanto as máis tanxibles e visíbeis coma aquelas que só poden gardarse na imaxinación, paradoxalmente, coma o que son e foron : realidades esquecidas.

Quizáis o mito da inminente desaparición de todo era unha realidade máis políticamente rentable do que parecía, mais ninguén parecía disposto a matinar nisto e pedir calma á enerxía daquela dramática locomotora que declamaba a desaparición da Galiza a unha velocidade tan enfermiza coma a expansión do capital, o terrorismo de estado e a Yihad globalizada circulando por fibra óptica.

Durante cinco ou seis anos adquirín o costume de asistir a estas asambleas. Non aprendín nada, en verdade. Varons case sexaxenários seguidos por adolescentes ou maduritos que se esforzaban en imitalos adoitaban falar con ton de patriarca de tensions internas e pretéritas que me resultaban alleas por completo, mais eu o que quería era coñecer o meu país, esperando, inxenuamente, que entre todo ese balbordo de manifestacións e asambleas puidese ir elaborando algo semellante a un documental, un relato de relatos que me dese pistas para penetrar nel coma un aguia ratoneira penetra as nubes na caza dalgún roedor. Tiña a inxenua pretensión de esperar que alí podería existir o simple desexo de entender e a xenerosidade de compartir coñecimentos, mais o único que perdibín foi un feixe de consignas ideolóxicas inzadas de ansiosa emotividade.

Cando recordo estas experiencias resúltame imposible non encadralas dentro dun xénero surrealista-satírico. Recordo que adoitaba preguntarme a min mesmo que qué demo pintaba alí cando podería estar aproveitando o tempo  en calqueira outra cousa : tumbarme nos eidos do avó a ler. Nadar. Subir a pé as faldas do monte Faro. Escoitar música. Chamar a algunha amante. Escribir algún artigo. Bosquexar algún ensaio. Fumar cigarrillos de menta. Beber chupitos de xenebra. Poñer patas arriba a miña biblioteca. Mirar pola fiestra até o alborecer. Gardar o cheiro a terra mollada nun frasco. Gritar me cago en “dios” dende o penedo do garabullo. Discutir intencionadamente coa miña nai. Subir a Ribeira Sacra en bici. Debuxar un trisquel na porta da igrexa con sangue de raposo ou organizar unha procesión festiva para solteiros.

Galiza foi sempre para min unha realidade na que, canto máis mergullo o naris, máis conciencia teño do seu descoñecemento. Por algún motivo que se me escapa, xa dende adolescente, un impulso interior levábame tanto á auto-negación como á auto-afirmación; apoderábase de min un desexo moi ambivalente tanto de fuxir coma de esclarecerme, de empoderarme interpretativamente do meu entorno para poder transformalo. Sabía que Galiza era ese lugar, esa situación dende a que proxectar tódalas lecturas que me apaixoaban, ese punto de partida dende o que recibir tódalas influencias posibles para construir unha perspectiva que fose fidel ás perspectivas transmitidas pola tradición e a modernidade de noso, mais proxectándolles un espírito de crítica e reinterpretación coma instrumento de oposición ao imperialismo cultural globalizado, coma horizonte para crear un universo non domesticado polos canons interpretativos dominantes na península ibérica, en concreto, e occidente, en xeral.

Foi por entón que caín na conta de que poucos galegos sentían esta necesidade, de que a meirande parte conformábase cunha producción cultural cada vez máis americanizada e acríticamente folklorizada pola mímese da americanización cultural mesma, producindo o noso propio bollywood atlántico, mais, por suposto, sen industria cinematográfica digna de tal nome.

Caín na conta de que nos conformábamos cunha lingua sen historia e cada vez máis castelanizada, cunha modernidade líquida, ruidosa e indefinida na que cada galego podía ser galego á súa maneira, como reza a canción de Sinatra, mais sen bosquexar os contornos desa galeguidade. E así pasan, e pasan, e pasan os anos : Galiza era e sigue sendo o mellor país do mundo, cos seus programas de entretenimento, coa indiferenza de burócrata dos seus políticos, co seu folklore perpetuamente conxelado no romanticismo do século 19, coa súa linguaxe oficial saída dun exército de administrativos, cun exército de comerciais precarios percorrendo ansiosamente as novísimas autovías con novísimas ofertas, con milleiros de teleoperadoras martillando os ouvidos con novas ofertas de novos seguros, de novas casas, de novos productos, de novos móviles, de novos ordenadores, de novas excursions, de novas rutas hoteleiras, de novos apartamentos; cos seus informativos inzados de estatísticas nas que todo parece estar baixo control, coa súa ausencia de memoria colectiva, sen víctimas nin verdugos, sen víctimas que trocan en verdugos nin verdugos que deveñen en víctimas, coa súa integralmente castelanizada prensa escrita absorbendo centos de millons de euros para uso e promoción do galego, coa súa ausencia de pobres, vagabundos, prostitutas, movimentos sociais, organizacions obreiras, parados, drogodependentes e barrios miseria reproducindo novos barrios miseria, coa súa negación compulsiva dos seus conflictos e problemas, coa inexistencia da guerra global permanente nos debates dos seus tertulianos, coa súa ausencia da palabra nación nos beizos dos seus xornalistas e coa súa auto-reclusión mediática nunha burbulla na que a realidade política internacional merece catro segundos de anécdota ante trascendentes acontecimentos como a desaparición de sete vacas nunha vila lucense ou a celebración de centos de feiras históricas de relembranza da chegada e permanencia das lexions Romanas na Galiza – iso sí, sen a molesta aparición de guerreiras celtas resistindo o seu paso -.

Amordázase tamén a boca da cultura céltica do Atlántico Europeo nacida nos nosos eidos, coas súas estranas e molestas inscripcions grabadas en pedra nunha estrana e molesta lingua non idéntica ao latín, coa súa estrana relixiosidade druidica non idéntica ao cristianismo romano, temida polos Césares nos seus diarios, cos seus estranos megalitos na fronteira entre a vida e a morte non idénticos os ritos funerarios cristians, cos seus estranos círculos fronteirizos na terra indicando a soberanía das súas trebas humanas, non idénticos ás rectilíneas fronteiras administrativas tracexadas por Roma, cos seus estranos fogares circulares alzados en pedra dende a terra húmida non idénticos aos fogares romanos, coas súas propias leises e costumes non idénticas á lex e ás costumes de Roma, coa súa estrana mitoloxía e cosmoloxía non idéntica á mitoloxía e cosmoloxía cristiá.

Porque cal-leach, ou o gallaeciae regnum, nun latín que xa casi ninguén fala para designar a un Reino que xa casi ninguén recorda, ou Galiza, é un país feliz, moi feliz, o país máis feliz do mundo, e ren máis. Descubriu recentemente, despois da morte do dictador con voz de galiña, unha felicidade tan absoluta coma trinitaria : a eterna felicidade dos departamentos de marketing convertindo as súas solitarias igrexas románicas e desérticos paisaxes en postais para reclamo turístico, a serena felicidade dos informativos falando dos seus emigrantes con estatística e a perpetua felicidade dos centos de milleiros de automóviles tracexando neboeiros cinzentos de cor parda nas cidades.

Todo parece estar ben na Galiza. O único problema semella estar dentro do meu corpo, sobre todo se replico que o problema está fóra e non me pertence só a min.

A ferida – e a auto-estima – que somos (Galician)

A identidade pode afrontarse como unha ferida, e as feridas hai moitas maneiras de curalas. Pode afrontarse, tamén, e como contrapunto, con auto-estima, e hai moitas maneiras de canalizala. Tiven a miudo dende adolescente a sensación de que afrontala como unha ferida era un síntoma dalgo que descoñecía pero que estaba ahí, dalgo que tiña e ten causas reais, intelixibles, mais alá dos delirios psicoloxistas e os discursos políticos inzados de emotividade que caracterizan á clase política galega e ao marketing cultural.

Tiven, tamén, a miudo, a sensación de que afrontala con auto-estima era máis unha determinación, persoal e colectiva, que un síntoma en sí mesmo, e por suposto, que esta determinación tiña e ten motivos intelixibles, máis alá, tamén, do delirio psicoloxista e o marketing político-cultural demodé no Reino de Galicia.

¿Entón, qué?. ¿A identidade como ferida ou como auto-estima?. Ámbalas dúas actitudes teñen a súa lóxica profunda e os excesos dun e doutro xeito de asumila poden curarse dun so xeito : organizando, arquivando, conservando, investigando e divulgando o noso patrimonio material e documental. Non hai mellor receita. Porque, ao fin e ao cabo, a ferida que somos recórdanos, para que non o esquezamos, os nosos testimonios de barbarie : o que neste país se chegou a facer a quen quixo asumir libremente o compromiso de escribir e falar en galego cun maior ou menor grado de compromiso no campo cultural e político. A ferida que somos, sinxelamente, está aí, é o testimonio histórico, acumulado na memoria colectiva, das aldraxes sufridas. É a mesma ferida que non supurará mentres non exista recoñecimento e coñecimento intercultural recíproco entre as linguas e as culturas do estado, e mentres a lexislación xeral que emana do congreso dos deputados non teña en conta as necesidades da sociedade galega con tódolos seus matices e particularidades.

En contrapunto, a identidade como auto-estima paréceme máis constructiva. Reconcilia co pasado sen esquecelo, predispón a encarar situacions adversas en posibles solucions, non fai da evidencia do síntoma un point of no return sen solución que se laia, facendo do seu laio un fetiche identitario, non busca o eterno culpable externo para xustificar a propia parálise ou disimular a realidade que ten que encarar. É evidente que tanto a identidade como ferida e como auto-estima, cando non trascenden o delirio psicoloxista mil veces repetido até a saciedade, tamén ten os seus excesos. Dito dun xeito sinxelo : regodearse na identidade como ferida devén necesariamente en pasivo e contemplativo narcisismo, con múltiples chivos expiatorios incorporados. Regodearse na identidade como auto-estima pode devir tamén en soberbia e auto-suficiencia colectiva cando non trascende – repítome, seino – o delirio psicoloxista e a sobrevaloración que oculta eses pequenos-grandes defectos que nos lastran como país.

Entón, de novo, ¿a identidade como ferida ou a identidade como auto-estima?. Persoalmente, hai xa un tempo que trato de alonxarme dos excesos de ámbalas dúas, como tempo hai que caín na conta do motivo polo que milito nesta discreta actitude defensiva na que repouso : a hexemonía cultural crecente desa tendencia a falar da cuestión da identidade en emotiva primeira do singular e, aínda por riba, de permitir que sexan os políticos profesionais quenes o fagan, sendo como son uns mestres nestas lerias de fabricarse unha imaxe que agrade aos seus votantes. Ese desexo de distinción que Pierre Bourdieu, mestre de sociólogos, ensinounos tan ben na súa bastísima e extensa obra, é un desexo que fai xa décadas que convertiu a galeguistas de tódalas latitudes políticas e xentes di sinistra de tódalas sensibilidades en persoas obsesionadas só con sair na cámara.

Non atopo outra solución para alonxarse deste clima suxo e viciado que a seguinte : investigar, crear, conservar e divulgar máis dende o noso patrimonio material, inmaterial e documental. Sendo honesto e veraz – ou intentándoo, cando menos -, non coñezo moitos campos científicos nos que non se encarase con valentía esta condición nosa dos galegos, xa non bipolar, senon tripolar, de andar sempre abaneándonos entre o ser colectivo como ferida, como actitude contemplativa ou como auto-estima. O problema non é visibilizar e expresar as feridas, non, nin porse en actitude contemplativa, tampouco, nin ter auto-estima de sí, o problema é enquistarse en calqueira destas tres actitudes para ocultar a pasmosa evidencia de que temos que opinar menos sobre o noso patrimonio material, inmaterial e documental, e atrevernos a saber máis sobor del, de que temos que opinar menos e facer máis para proceder á súa conservación en tempos de acelerado turbo-capitalismo sen escrúpulos.

É de agradecer que nesa particular caixa de Pandora que fun acumulando co paso dos anos poidan aparecer libros como os de Xavier Castro, catedrático de historia contemporánea, que en “Servir era o pan do demo : historia da vida cotiá en Galicia”, demostra que o rigor e a imaxinación metodolóxica poden ir da man tanto como a claridade na escrita á hora de escribir sobre a historia da vida cotiá en Galicia. De agradecer é, tamén, que existan libros como o de Manuel Mandianes Castro, “O río do esquecemento : identidade antropolóxica de Galicia”, no que a volta ás fontes e aos primeiros aventureiros intelectuais do ser – ou non-ser – de Galicia non está carente dunha evaluación crítica e ponderada dos límites e os erros metolóxicos dos seus enfoques : Estrabón, Prisciliano, os sínodos diocesanos, a pegada da ilustración, o Padre Feijó, Frey Martín Sarmiento, Pedro González de Ulloa, Lucas Labrada, O catastro do Marqués da Ensenada, a interpretación do dereito e as costumes en autores diversos, o seminario de estudos galegos, a xeración nós e un longo etcétera de autores que sobarda en número e caudal de contidos.

Sen necesidade de depender totalmente da nosa traditio existen tamén libros como Globalización e Imperialismo cultural”, de Manuel Outeiriño, quen se propuxo traducir a obra de referentes e referencias contemporáneas das ciencias sociais no que atinxe ao impacto cultural-identitario que subxaz, tamén, sobre o impacto económico-demográfico do imperialismo usamericano globalizado. Estas referencias e referentes de Outeiriño teñen unha intención e validez máis crítico-teórica que investigadora do noso, por suposto, mais apórtanos valiosos enfoques contemporáneos para pensar e elaborar estratexias de conservación, investigación e difusión do noso patrimonio material e documental.

Outros libros como “Prisciliano na cultura galega : un símbolo necesario”, de Victorino Pérez Prieto, a quen tiven a sorte de coñecer como persoa e intelectual – o mesmo podo dicir da súa muller -, aportan tamén contidos, referencias, referentes, e, sobor de todo, unha interpretación Valente sobre o que foi un affaire político-relixioso que fixo tremer dende Galicia aos grandes teólogos da intelligentsia imperial católico-romana. Un affaire, por suposto, que na súa escenificación e visualización histórica, oculta o trasfondo doutrinal e teolóxico, tan interesante coma o esxcenario histórico e político. Sería boa idea – e cando dou ideas sempre me atopo co clásico Boh, iso é moi difícil – representar teatralmente o drama e traxedia de prisciliano, por unha sinxela razón : pola profunda universalidade que latexa, tanto en forma como en contido, no que rematou sendo a súa decapitación en Tréveris, onde naceu, por certo, esoutro demo chamado Karl Marx. Demo que, segundo rumorean as malas linguas, dise que aínda non está tan morto coma creían os seus enterradores.

Mais, xa postos a seguir, conviría mencionar outros libros de interesante – que non obrigada – lectura, xa que a falar estamos de feridas, de auto-estimas e de identidade e memoria colectiva. Colla o bolígrafo se quere seguir a ruta, caro lector : “As novelas da memoria : trauma e representación da historia na Galiza contemporánea”, de John Thompson, con quen tiven a oportunidade de comer e falar en Santiago sobre estes e outros moitos temas silenciosos e silenciados no reino de Galicia. O que John aporta neste libro é unha reflexión documentada sobre as formas que adquire a representación narrativa galega á hora de abordar a temática da guerra civil.

“Resistencia cultural e diferencia histórica”, do difunto Xoán González Millán, é unha referencia inexcusable por ser o primeiro en afrontar a experiencia da subalternidade dende dúas perspectivas cruzadas : as ciencias sociais e a teoría da literatura. Se de entender a identidade como ferida e darlle contido se trata, creo que non hai outro libro que afronte con tanta valentía e tanto rigor esta condición nosa de sermos unha nación que vive e sobrevive en condicions de dolorosa subalternidade, como tantas outras no mundo, á usurpación mercantil á que o turbo-capitalismo neoliberal somete á cultural material e inmaterial das periferias. Non é azaroso, dende logo, que entre as influencias do difunto Xoán se atopasen as do hoxe tamén tristemente difunto Edward Said. As afinidades de pensamento e sensibilidade sobardan fronteiras.

“Psicopatoloxía do retorno”, de Alexandre García Caballero e Ramón Area Carracedo, aporta, dende a mediciña e a psiquiatría, unha arqueoloxía afectiva e discursiva sobre os pacientes galegos inseridos nos dolorosos ritos de paso dun proceso migratorio. Foi, sen dúbida, un dos máis agradables e valentes descubrimentos que levei á miña caixa de pandora estes anos, posto que abordar un fenómeno social tan doloroso como é o fenómeno migratorio, concretalo no país de orixe dos pacientes que o sufren – Galicia – e proceder a unha interpretación de conxunto, comprensiva, empática, da lóxica discursiva dos pacientes, non só no momento da partida cara o descoñecido, senon no momento do retorno ao coñecido, creo que é tarefa abondo valente e interesante para comprendernos máis e mellor a nós mesmos.

A ferida que somos, probado está, tanto como a auto-estima que somos, tamén nos afecta, por moi racionais que nos pretendamos, a eses estraños bechos que cabalgamos entre as humanidades e as ciencias. Nin o historiador, nin o antropólogo, nin o médico, nin o filólogo, nin o psiquiatra, investigan nun espazo e un tempo baleiro de suxeitos. A responsabilidade da falta de óptica galega nas nosas academias de humanidades é consecuencia da falta de compromiso intelectual con esa mesma realidade pretérita e presente chamada Galicia. Cando non se quere, todo o demais, é baleira xustificación ou chivo expiatorio para sacarse a propia responsabilidade denriba.

Dixen, e así como o dixen, funme sorrindo.

La identidad – y la autoestima – que somos. (Spanish)

La identidad puede afrontarse como una herida, y las heridas hay muchas maneras de curarlas. Puede afrontarse, también, y como contrapunto, con auto-estima, y hay muchas maneras de canalizarla. He tenido a menudo desde adolescente la sensación de que afrontarla como una herida era una síntoma de algo que desconocía pero que estaba ahí, de algo que tenía causas reales, inteligibles, más allá de los delirios psicologistas y los discursos políticos plenos de emotividad que suelen caracterizar a la clase política gallega y al marketing cultural.

He tenido a menudo, también, la sensación de que afrontar la identidad con auto-estima era más una determinación, personal y colectiva, que un síntoma en sí mismo, y por supuesto, que esta determinación tenía y tiene motivos inteligibles, más allá, también, del delirio psicologista y el marketing político-cultural demodé en el reino de Galicia.

Entonces, ¿afrontamos la identidad como una herida o con auto-estima?. Ambas actitudes tienen su lógica profunda y los excesos de uno y otro modo de asumirla pueden curarse de un solo modo: organizando, archivando, conservando, investigando y divulgando nuestro patrimonio material y documental. No hay mejor receta. Porque, al fin y al cabo, la herida que somos nos recuerda, para que no lo olvidemos, nuestros testimonios de barbarie: lo que en este país se ha llegado a hacer a quien quiso asumir libremente el compromiso de escribir y hablar en gallego con mayor o menor grado de compromiso en el campo cultural y político. La herida que somos, sencillamente, está aí, es el testimonio histórico, acumulado en la memoria colectiva, de las afrentas sufridas. Es la misma herida que no supurará mientras no exista reconocimiento y conocimiento intercultural recíproco entre las lenguas y las culturas del estado, y mientras la legislación general que emana del congreso de los diputados no tenga en cuenta las necesidades de la sociedad gallega con todos sus matices y particularidades.

En contrapunto, la identidad como auto-estima me parece más constructiva. Reconcilia con el pasado sin olvidarlo, predispone a encarar situaciones adversas en posibles soluciones, no hace de la evidencia del síntoma un point of no return sin solución instalado en la queja, haciendo de ésta un fetiche identitario, no busca al eterno culpable externo para justificar la propia parálisis o disimular la realidad que tiene que encarar. Es evidente que tanto la identidad como herida y como auto-estima, cuando no trascienden el delirio psicologista mil veces repetido hasta la saciedad, también tienen sus excesos. Dicho de un modo sencillo : regodearse en la identidad como herida deviene necesariamente en pasivo y contemplativo narcisismo, con múltiples chivos expiatorios incorporados. Regodearse en la identidad como auto-estima puede devenir también en soberbia y autosuficiencia colectiva cuando no trasciende – lo sé, me repito – el delirio psicologista y la sobrevaloración que oculta esos pequeños-grandes defectos que nos lastran como país.

Entonces, de nuevo, ¿la identidad como herida o como autoestima? Personalmente, hace ya un tiempo que trato de alejarme de los excesos de ambas, como tiempo hace que he caído en la cuenta del motivo por el que milito en esta discreta actitud defensiva : la hegemonía cultural creciente de esa tendencia a hablar de la cuestión de la identidad en emotiva primera del singular y, por si no fuese poco, de permitir que sean los políticos profesionales quienes lo hagan, siendo como son unos verdaderos maestros en estas lides de fabricarse una imagen que agrade a sus votantes. Ese deseo de distinción que Pierre Bourdieu, maestro de sociólogos, nos enseñó tan bien en su extensa obra, es un deseo que ya hace décadas ha convertido a galleguistas de todas las latitudes políticas y gentes de izquierda de todas las sensibilidades en personas obsesionadas sólo con salir en la cámara.

No encuentro otra solución para alejarse de este clima sucio y viciado que el siguiente: investigar, crear, conservar y divulgar más desde nuestro patrimonio material, inmaterial y documental. Siendo honesto y veraz – o intentándolo, al menos -, no conozco muchos campos científicos – más bien, ninguno – en los que no se encarase con valentía esta condición nuestra de los gallegos, ya no bipolar, sino tripolar incluso, de columpiarnos entre el ser colectivo como herida, como actitud contemplativa o como auto-estima. El problema no es visibilizar y expresar las heridas, no, ni ponerse en actitud contemplativa, tampoco, ni tener auto-estima; el problema es enquistarse en cualquiera de estas tres actitudes para ocultar la pasmosa evidencia de que tenemos que opinar menos sobre nuestro patrimonio material, inmaterial y documental, y atrevernos a saber más sobre él, de que tenemos que opinar menos y hacer más para proceder a su conservación en tiempos de acelerado turbo-capitalismo sin escrúpulos.

Es de agradecer que en esa particular caja de Pandora que he ido acumulando con el paso de los años puedan aparecer libros como los de Xavier Castro, catedrático de historia contemporánea, que en Servir era o pan do demo: Historia de la vida cotidiana en Galicia, demuestra que el rigor y la imaginación metodológica pueden ir de la mano tanto como la claridad en la escritura a la hora de escribir sobre la historia de la vida cotidiana en Galicia. De agradecer es, también, que existan libros como los de Manuel Mandianes Castro, “O río do esquecemento: identidade antropolóxica de Galicia”, en el que la vuelta a las fuentes y a los primeros aventureros intelectuales del ser – o no ser – de Galicia no está carente de una evaluación crítica y ponderada de los límites y los errores metodológicos de sus enfoques: Estrabón, Prisciliano, los sínodos diocesanos, la pegada de la ilustración en Galicia, el Padre Feijoo, Frey Martín Sarmiento, Pedro González de Ulloa, Lucas Labrada, el catastro del Marqués de la Ensenada, la interpretación del derecho y las costumbres en autores diversos, el seminario de estudios gallegos, la Xeración Nós y un largo etcétera de autores que supera en número y caudal de contenidos.

Sin necesidad de depender totalmente de nuestra traditio cultural existen también libros como Globalización e Imperialismo cultural, de Manuel Outeiriño, quien se propuso traducir la obra de referentes y referencias contemporáneas de las ciencias sociales en lo que atañe al impacto cultural-identitario que subyace, también, sobre el impacto económico-demográfico del imperialismo usamericano globalizado. Estas referencias y referentes de Outeiriño tienen una intención y validez más crítico-teórica que investigadora de lo nuestro, por supuesto, pero nos aportan valiosos enfoques contemporáneos para pensar y elaborar estrategias de conservación, investigación y difusión de nuestro patrimonio material y documental.

Otros libros como Prisciliano en la cultura gallega: un símbolo necesario, de Victorino Pérez Prieto, a quien tuve la suerte de conocer como persona e intelectual – lo mismo puedo decir de su mujer -, aportan también contenidos, referencias, referentes y, sobre todo, una interpretación valiente sobre lo que fue un affaire político-religioso que hizo temblar desde Galicia a los grandes teólogos de la intelligentsia imperial católico-romana. Un affaire, por supuesto, que en su escenificación y visualización histórica, oculta el trasfondo doctrinal y teológico, tan interesante como el escenario histórico y político. Sería buena idea – y cuando doy ideas siempre me encuentro con el clásico Boh!, eso es muy difícil – representar teatralmente el drama y tragedia de Prisciliano, por una sencilla razón, por la profunda universalidad que late, tanto en forma como en contenido, en lo que acabó siendo su decapitación en Tréveris, lugar de nacimiento de ese otro demonio llamado Karl Marx. Demonio que, según rumorean las malas lenguas, se dice que aún no está tan muerto como creían sus enterradores.

Pero ya puestos a seguir, convendría mencionar otros libros de interesante – que no obligada – lectura, ya que hablando estamos de heridas, de auto-estimas y de identidade y memoria colectiva. Coja el bolígrafo si quiere seguir la ruta, querido lector: “Las novelas de la memoria: trauma y representación de la historia en la Galicia contemporánea”, de John Thompson, con quien tuve la oportunidad de comer y hablar en Santiago sobre estos y otros muchos temas silenciosos y silenciados en el reino de Galicia. Lo que John aporta en este libro es una reflexión documentada sobre las formas que adquiere la representación narrativa gallega contemporánea a la hora de abordar la temática de la guerra civil.

Resistencia cultural y diferencia histórica”, del difunto Xoán González Millán, es una referencia inexcusable por ser el primero en afrontar la experiencia de la subalternidad desde dos perspectivas cruzadas: las ciencias sociales y la teoría de la literatura. Si de entender la identidad como herida y darle contenido se trata, creo que no hay otro libro que afronte con tanta valentía y tanto rigor esta condición nuestra de ser una nación que vive y sobrevive en condiciones de dolorosa subalternidad, como tantas otras en el mundo, a la usurpación mercantil a la que el turbo-capitalismo neoliberal somete a la cultura material e inmaterial de las periferias. No es azaroso, desde luego, que entre las influencias del difunto Xoán se encuentren las del hoy también tristemente difunto Edward Said. Las afinidades de pensamiento y sensibilidad traspasan fronteras.

Psicopatología del retorno”, de Alexandre García Caballero y Ramón Area Carracedo, aporta, desde la medicina y la psiquiatría, una arqueología afectiva y discursiva sobre los pacientes gallegos insertos en los dolorosos ritos de paso de un proceso migratorio. Fue, sin duda, uno de los más agradables y valientes descubrimientos que he llevado a mi caja de pandora estos años, puesto que abordar un fenómeno social tan doloroso como es el migratorio, concretarlo en el país de origen de los pacientes que lo sufren – Galicia – y proceder a una interpretación de conjunto, comprensiva, empática, de la lógica discursiva de los pacientes, no sólo en el momento de partida hacia lo desconocido, sino en el momento del retorno a lo conocido, creo que es tarea lo suficientemente valiente e interesante para comprendernos mejor a nosotros mismos.

La herida que somos, probado está, tanto como la auto-estima que somos, también nos afecta, por muy racionales que nos pretendamos, a esos extraños bichos que cabalgamos entre las humanidades y las ciencias. Ni el historiador, ni el antropólogo, ni el médico, ni el filólogo, ni el psiquiatra, investigan en un espacio y un tiempo vacío de sujetos. La responsabilidad de la falta de óptica gallega en nuestras academias de humanidades es consecuencia de la falta de compromiso intelectual con esa misma realidad pretérita y presente llamada Galicia. Cuando no se quiere, todo lo demás es hueca justificación o chivo expiatorio para sacarse la propia responsabilidad de encima.

He dicho, y así como dije, me fui sonriendo.

© 2019 A ÁLXEBRA DO MEDO

Theme by Anders NorenUp ↑